Orta Doğu

Ürdün Seyahatim / Gezi Rehberi & Tavsiyeler

Her şey Sırt Çantalı Gezgin grubumuzdan İbrahim Durhat’ın THY’nin Aerobilet kampanyasıyla beraber Ürdün’e gidiş dönüş 158 TL’ye bilet bulduğunu haber vermesiyle başladı. Daha önce gezdiğim Lübnan’dan sonra zaten içimde bir Orta Doğu merakı vardı ve bende hiç tereddüt etmeden 12-18 Mayıs 2016 tarihlerine uçak biletimi kestirdim.

 

Ürdün’e Uygun Sırt Çantası Hazırlamak

IMG_3059

Yukarıdaki fotoğrafta gördüğünüz eşyaların tümü Ürdün seyahatimde benimle beraberlerdi. Son dakikada keten gömlek alıp iki tişörtü de evde bırakmıştım.

Sırt Çantamda Ne var?

İlaç – Bakım

Ağrı Kesici

Burun Spreyi

Bağırsak düzenleyici

Diş Macunu ve Fırçası (seyahat kit)

Cam şişe deodorant Roll On

Antibiyotik ( O hafta kullanmak zorunda olduğum için almıştım)

Güneş Kremi

Pastil

Güneş Gözlüğü

Not: Bunları çantaya koyarken komple paket halinde değil de parça parça koymayı tercih ederseniz daha az yer kaplarlar.

Giyim

Nike Spor Ayakkabı (Çöle uyumlu hava alan ve hafif)

Deniz Ayakkabısı (Akabe’nin denizi çok kestaneli diye)

3 çift çorap ve boxer

2 açık renk tişört (V yaka tercih etmeyin çünkü boyun bölgesinde yanık izi yapar)

2 açık renk keten gömlek (bence en iyi seçenek bu çünkü güneşten iyi korur)

1 Seyahat havlusu (Bu linkten bakabilirsiniz acayip kullanışlı)

1 Mayo (tercihen cepli)

1 bol cepli kapri (Üstümdeydi)

Teknoloji

GoPro Hero 3

Telefon

Selfie Stick ve Aparatları

5200 Power Bank

Kulaklık

Şarj Aletleri

Sırt Çantası

Kullandığım sırt çantasından aşırı memnun kaldım. İsterseniz TIKLAYARAK çantaya göz atabilirsiniz.

Ayrıca kullandığım çantanın haricinde teknoloji aletleri, pasaport ve cüzdan gibi değerli eşyalarımı sakladığım ufak çantaya da TIKLAYARAK bakabilirsiniz.

Diğer

Arapça Konuşma Kılavuzu

Not Defteri

Kalem

Göz Bandı (uyku için)

Ve Tabi ki de bir adet Türk Bayrağı

IMG_3286

 

Ürdün Seyahat Rotası Ve Yol Arkadaşları

Rota

ürdün harita

Yukarıda görmüş olduğunu haritada sol en aşağıda yer alan Akabe’de başlayıp biten bir rota izledik.

Akabe

Wadi Rum

Petra – Wadi Musa

Amman

Jerash.

Bu şehirleri gezip Ürdün gezimizi tamamladık. Yazının devamında şehirler arası ulaşım ve rota hakkında detaylı bilgiler yer almaktadır.

Ölüdeniz yani Lut Gölü ise gidemediğimiz yerler arasında en çok meraklandırandır bizi.

Yol Arkadaşları

IMG_3143

Aslında seyahate tek çıkacaktım ama sosyal medya sağolsun daha önce hiç tanışmamış olan üç gezgini havaalanında tanıştırarak seyahat boyunca seyahatimizi daha keyifli hale getirecek bir grup olmamızı sağladı. Batuhan Bırım ve Süleyman Tuncil de bu seyahatte benimle beraberlerdi.

Bu iki arkadaşın yanında yolda tanıştığım onlarca insan ve Amman’da bizleri evinde misafir eden koca yürekli Ahmet Esat Erdoğan ve diğer ev arkadaşlarına da teşekkür ederim.

IMG_3272

 

ÜRDÜN / AKABE

Ürdün’ün Kızıldeniz’e kıyısı olan çok şirin bir şehir olarak gördüm ben Akabe’yi. 100.000 kişilik nüfusu olan şehrin yaklaşık 6000 yıllık bir geçmişi bulunmakta. Akabe’yi özel kılan durumlardan biri de sahil kısmından İsrail ve Mısır’ın gözükmesidir. Yine Ürdün’ün tek liman kenti olmasından ötürü Ürdün’ün diğer şehirlerine göre biraz daha kozmopolit yapısı bulunmaktadır.

Türkiye’den bir yere benzetmek istersek burayı belki tam olarak bir yer söyleyemeyiz ama dalış şehri olması, insanların farklı milletlerden oluşu, açık renk evler derken sanki bir Antalya Kaş havası aldım gibi geldi.

Akabe Hava Alanından Şehir Merkezine Ulaşım

Hava alanının askeri bölgede yer almasından ötürü otostopa izin verilmiyor. Hava alanından şehir merkezine gitmek için ya taksi kullanmanız lazım ya da hangi saat kalktığı belli olmayan shuttle. Biz ne yaptık?

Otostop yasak ama arabaya otostop çekmek yasak, insana otostop serbest 🙂 Gelin anlatayım…

Pasaport kontrolünden geçer geçmez yanıma bir kadın geliyor ve “Sorry what is hora” diyor. Hora İspanyolca saat demek ve ben de direkt olarak İspanyolca saati söylüyorum. Kadın tabi şaşırıyor.  Kocası bu hanımefendiyi  hava alanından alacakmış ama adam uyuyakalmış. Kadın da Arapça ve İngilizce bilmediği için derdini anlatamıyordu kimseye. Ben de hemen kocasını güvenlik görevlisinin telefonundan arayıp uyandırdım. Tabi kadına da “Abla biz üç kişiyiz bizi de bir plaja atıver de uyuyalım” deyince teklifimizi kabul etti ve taksi masrafından kurtulduk 🙂 Aslında önemli olan da masraf değil, çok güzel bence böyle muhabbetlere dahil olmak, yeni insanlar tanımak…

IMG_3067

O heyecanla nasıl anlatmışım izleyelim 🙂

Bu arada taksiyle ulaşım için pazarlık şart. Her taksi şehir merkezinden hava alanına müşteri getirebiliyor ama hava alanından şehir merkezine giden durağı sadece bir adam işletiyormuş. Normalde şehir merkezinden hava alanına 4-5 dinara gidebilecekken hava alanından şehir merkezine 15 dinar istiyorlar. Hemen atlamayın taksilere, onlar size gelsinler. Kaprisli müşteri olun en düşük fiyata gidin 🙂

Akabe’de Yapılacak Aktiviteler

Kızıldeniz’e Girmek

Akabe Halk Plajı

Akabe Halk Plajı

 

Akabe Plaj

Akabe Plaj

AdsızSAHİL ÜRDÜN

Olmazsa olmazdır. Berrak, temiz, sıcak bir deniz sizi karşılayacak. İsterseniz hemen Al Hussein Bin Ali Cami’nin karşısında ücretsiz halk plajına geçip denize girebilirsiniz. Biz sabah akşam o çevrede dolandık ve 24 saat boyunca polis çevreyi denetliyor. Yani şehrin belki en güvenli yeri diyebilirim.

Zaten plajda birkaç Ürdün’lü ile tanıştık. Sağ olsun onlar da çok yardım ettiler.

Kızıldeniz’de Dalış

aqaba diving

Dalış yapmak için ise South Beach yani güney plajına gitmek durumundasınız. Güney plajı 12 kilometre uzaklıktadır. Ancak dalışı bir firmayla yapacağınız için şehir merkezinde bir yerden ayarlarsanız size ücretsiz pick up ayarlayacaklardır.

Dalış için fiyatlar 30-40 dinar arasında değişmektedir. Yazının devamında sıkça söyleyeceğim, pazarlık yapın !

Aşağıdaki linklere tıklarsanız üç güvenli ve iyi firmaya ulaşabilirsiniz.

Dalış Firma Seçeneği 1

Dalış Firma Seçeneği 2

Dalış Firma Seçeneği 3 ( Türkçe biliyorlardı)

Türk Hamamları

Akabe’de bir çok Türk hamamı bulunmakta. Biz denemedik ancak siz isterseniz bakabilirsiniz. Fiyatları 10 dinardan başlamakta.

Nargile İçmek

Tüm Orta Doğu’da olduğu gibi burada da herkes nargile içiyor. Akşam saatlerinde sahile yakın yerlerde nargile keyfi yapabilirsiniz. 2.5 dinardan başlayan fiyatlarla nargile bulmak mümkün.

nargile

 

Plajda Futbol

Seyahat başlangıcımız ve bitişimiz Akabe’den olduğu için iki kez Akabe’ye geldik. İkisinde de plajda futbol oynayan insanları gördük. Ben de dayanamayıp tabi yaklaşık bir saat oynadım 🙂

akabe plaj

 

akabe plaj

Akabe’de Gezilecek Yerler

Akabe Kalesi

Akabe Müzesi

Al Hussein Bin Ali Cami

Al Hussein Bin Ali İmamıyla Ayaküstü Muhabbet

Yoldan karşıya geçmek için adım attığımda sakallı bir adam arabadan iniyor. Elinde bir poşet var ve poşedini bize bakarak açıyor “Selamın Aleyküm” diyerek. Biz de karşılık veriyoruz. Ardından bir anda muhabbete dalıyoruz. Bize poşetten şeker ikram ediyor. Ardından camide muhabbete davet ediyor ancak uçağımıza gitmek zorunda olduğumuzu ve taksiye binmek durumunda olduğumuzu söylüyoruz. Bir taksi çeviriyor, bizi bindirip, taksiciye de bize yamuk yapmamasını emredip bizi havaalanına uğurluyor abimiz 🙂

IMG_3288

Akabe’de Konaklama

Unutmayınız ki bu blog bir sırt çantalı blogudur 🙂 Mövenpick, Doubletree gibi otelleri öneremeyeceğim çünkü onlar sadece beş yıldızlı. Ben size sabaha kadar da saysanız bitiremeyeceğiniz yıldızlı otelim Akabe Plajı’nı önereceğim. 🙂

IMG_3082

Bu arada yukarıdaki fotoğraf çekildiğinde saat gece 03.00’ü geçiyordu. Kadrajda sadece birkaç kişi gözükse de plajda onlarca insan uyuyorlardı. Evi olan insanlar bile sıcaktan bunalıp bazen burada yatıyorlarmış.

AdsızSAHİL ÜRDÜN

 

Akabe Turist Bilgilendirme

Akabe’de şehrin hemen merkezinde yer alan bilgilendirme alanına gidip ücretsiz harita ve broşürlerden alıp çalışanlardan yine ücretsiz bir şekilde bilgi alabilirsiniz. Hatta ve hatta Wadi Rum’a geçmek için taksilerle anlaşacağınız en iyi yer de o binanın köşesi. Taksicilerle anlaşırken Akabe – Wadi Rum arasının en fazla 15 dinar ettiğini bildiğinizi söylemeniz gerek.

Akabe’den Wadi Rum’a Yolculuk

Yaklaşık bir saat sürmektedir. Toplu taşıma ile Wadi Rum bölgesine gidebilirsiniz ancak turistik Wadi Rum’a gitmek için Wadi Rum Village’a gitmeniz gerekmektedir. Minibüsler sizi ana yol üstünde bırakacaktır dolayısıyla çok yol yürüyeceksiniz. Hiç taksi önermesem de bu yolculuk için taksi kullanmak sizin için en iyi seçenek olacaktır çünkü hem daha uygun fiyat hem de yol üzerinde Hicaz Demir yolu’nu da ancak taksi kullanırsanız görebilirsiniz. Taksiciden rica ettik bizi bir on dakika demir yolunun yanında bekledi sağ olsun. Taksi için de normalde 25-30 dinar diyorlardı ama biz kişi başı 5 dinara anlaştık 🙂

AdsızSAHİL ÜRDÜN

AdsızSAHİL ÜRDÜN

AdsızSAHİL ÜRDÜN

IMG_3084

Hicaz Demiryolu Video

Wadi Rum Gezi Rehberi

Akabe’den yaklaşık 45 dakikalık bir yolculuğun ardından Hicaz Demir yolu üzerinde yer alan trene gidiyoruz. Yukarıda da fotoğrafını gördüğünüz tren istasyonunda yaklaşık bir on onbeş dakika vakit geçirdikten sonra Wadi Rum’a devam ediyoruz. 720 kilometre karelik devasa bir bir çöl vadisi olan Wadi Rum’a giriş için 5 dinar ödemek durumundasınız. İçeri girdikten sonra genellikle tek katlı evler göreceksiniz. Gördüğünüz evlerin çoğunluğu aslında evlerini bir turizm acentesi haline getiren Ürdün’lülerin home office’i. Daha önceden booking üzerinden rezervasyon yaptığımız adrese getiriyor taksici ve adamın evine giriyoruz.

Verilen selamla beraber adam bizi elinde çayla karşılıyor. Ürdün’de insanlar gerçekten bizim kadar çayı seviyor ve içiyorlar. Ancak neredeyse herkes şekerli içtiği için çoğu yerde çay şekerli demleniyor.

Wadi Rum’da Konaklamalı Çöl Turları

Wadi Rum’a geliyorsanız çölde kalacaksınız demektir. Benzersiz ve muhteşem bir deneyim olan çöl turunu herkese tavsiye etmekteyim. Gelin sizlerle detayları paylaşayım.

45 Dakikalık deve turu

Wadi Rum’a giriş ücreti

Çölde çadırda konaklama

5-6 saatlik çöl turu

Lunch Box

Çölde kum altında pişen akşam tavuğu (geleneksel yemek)

Sabah Kahvaltısı

Yukarıda belirttiğim her şey için toplam 40 Dinar ödüyoruz. Normalde ise hepsi için 100 dinardan fazla talep etmişlerdi ancak bir saat süren pazarlık neticesinde bunu 40 dinara indirdik. Fas’ta çöl turu yapanlar bilirler orası biraz daha uygun fiyat ama Wadi Rum için yukarıda belirttiğim şeyler dahil olacak şekilde 40 Dinar yapabilirsiniz.

AdsızSAHİL ÜRDÜN

AdsızSAHİL ÜRDÜN

AdsızSAHİL ÜRDÜN

IMG_3160

IMG_3157

 

Bizim konakladığımız yer ise Bedouin Expedition Camp oldu. Kredi kartı olmadan rezervasyon yapabilirsiniz. Bilgi için TIKLAYINIZ

 

WADI RUM LAWRENCE’S HOUSE

Wadi Rum’da ajan Lawrence’in evini de görebilirsiniz. Daha detaylı bilgi için Vikipedi’den burayı TIKLAYARAK bilgi alabilirsiniz. Rehberinizden sizi oraya götürmesini isteyiniz 🙂

Bu arada Lawrence of Arabia filmini de gitmeden önce izleyebilirsiniz.

IMG_3133

İnternetin çekmediği bir yer olduğu için çöl turuna başlamadan önce internet üzerinden yapmanız gereken şeyleri halletmenizde fayda var. İnternet sadece lüks birkaç kamp alanında çekiyormuş.

Bu arada çöl hava durumunu bilirsiniz. Gündüz aşırı sıcak olsa da geceleri serin olabilir. Bunun için size çadırlarda ekstra battaniye veriyorlar ama çadır dışında giymelik ince de olsa uzun kollu bir şeyiniz olursa üşütmezsiniz.

Wadi Rum’da Güneş Batışını İzlemek & Kaydetmek

Akşam olup da safariden döndükten sonra yapabilirsiniz. Hem yemekten önce de aktivite olur.

IMG_3155

 Sabahın erken saatlerinde yaptığımız kahvaltının ardından Petra’ya gitmek üzere çölden ayrılıp Wadi Rum Village’a doğru yola koyuluyoruz. Bu arada çöl videoları da bir ay içerisinde youtube kanalımızda yayınlanacaktır. İsterseniz kanalımıza abone olabilirsiniz. YouTube : DoyasiyaGez TV

Wadi Rum’dan Petra’ya Yolculuk

IMG_3163

Wadi Rum’dan Petra’ya giden minibüslerin fiyatı 7 dinar. Biz ise bu yolculuğu pazarlıkla 5 dinara indiriyoruz. Hatta pazarlık yapmadan direkt adama 5 veriyorum ve “Halas” diyorum. Artık pazarlık konusunda öyle bir özgüven oluştu ki hani kabul edeceğini biliyorum. Adam da gülerek “tamam geçin” gibi bir ifadeyle bizi arabaya alıyor.

Minibüslerin belli bir kalkış saati yok. Minibüs hakkında detaylı bilgi için kaldığını yerin görevlisiyle konuşmanız lazım. Ne zaman müşteri varsa o zamana ayarlanıyor minibüs genellikle.

Petra’ya vardığımızda önceden ayarladığımız Valentine Inn Hostel’in shuttle arabası bizi otogarda karşılıyor ve otelimize geçiyoruz.

 

Petra Gezi Rehberi

Petra şehrinin kimler tarafından ne zaman kurulduğu tam olarak bilinmemektedir. Ama şehrin önemi milattan önce Nebatiler’e ev sahipliği yapmasıyla başlamış ardından Roma imparatorluğuna da ev sahipliği yapan şehir 4. yüzyılda büyük bir depremle sarsılmıştır. 1812 yılında İsviçreli bir gezgin tarafından tekrar ortaya çıkarılan Petra günümüzde Dünyanın yeni yedi harikasından biri olarak gösterilmektedir. 10.000 yıldan uzun bir süredir şehir yaşamı olan Petra turistik açıdan da Ürdün’ün mutlaka görülmesi gereken yerlerinin başında gelir.

Petra Müzesine Giriş

Bildiğim kadarıyla dünyanın en pahalı müzesidir Petra. Arap vatandaşlarına ve Ürdün’de yaşayanlara 1 dinar olan giriş ücreti yabancılara 50 dinardır.

1 Günlük Giriş – 50 Dinar

2 Günlük Giriş – 55 Dinar

3 Günlük Giriş – 60 Dinar

Biz ise THY’nin anlaşması sayesinde bir günlük girişi 42.5 Dinar’a alıyoruz. İçimiz acıyor o kadar para vermeye ama görmeyi de çok istiyoruz Petra’yı…

Müzeyi Gezmeden Önce…

Müzeyi gezmeden önce bilmeniz gereken bazı şeyler var. Daha doğrusu bilmenizde fayda olan bir kaç şey var.

Yürüyüş…

   Eğer Petra’da bizim yaptığımız gibi her yeri görmek istiyorsanız en az 6 saat yürümeniz gerekmektedir. Sıcağı, kumu da hesaba katarsanız bu biraz zor bir süreç olabilir. Bu yüzden yanınıza sadece gerekli olan eşyanızı alın.

Aşağıdaki fotoğrafta göreceğiniz gibi Visitor Center’dan Museum alanına kadar yürüyüş ardından da Monastery’ye kadar da bir hafif tırmanış (çoğu basamaklı) gerçekleştirmeniz gerekiyor.

petra-map

Su ve Yemek İhtiyacı

Dünyanın en pahalı müzesine gidiyorsunuz, içeride yiyecek ve içeceklerin ucuz olduğunu düşünmeyin. Normale göre 4 kat kadar daha pahalı neredeyse. Çantanıza en azından 1 litrelik su ve atıştırmalık 1-2 şey alabilirsiniz.

Teknolojik Alet ve Şarj

Dinlenebileceğiniz ve şarj edebileceğiniz bir kaç yer var ama bu size çok zaman kaybettirir. Petra’ya gelmeden önce şarjınız vesayre hep dolu olsun.

Hediyelik Eşya

Petra Vadisi Ürdün’ün en önemli turistik yeri olduğu için Petra Vadisi’ne ait hediyelikler her yerde satılmakta. Yani Petra’ya ait bir anı almak istiyorsanız başka yerlerden alarak tasarruf edebilirsiniz.

Petra Vadisi

İçeride göreceğiniz şeyler sizi çok şaşırtacak. Özellikle yapılmış olduğu zamanın bundan 2000 yıldan önce olması sizi daha fazla büyüleyecek. En önemli husulardan biri de yapıların taşı oyarak yapılmış olmasıdır. Şimdi size sırayla göreceğiniz yerlerin bilgilerinin yer aldığı broşürden fotoğraflar sunacağım.

IMG_3314[1]

IMG_3315[1]

IMG_3316[1]

IMG_3318[1]

IMG_3320[1]

IMG_3321[1]

IMG_3322[1]

Petra’da Konaklama

Petra Vadisinde konaklama için birçok seçenek var. Biz kalacağımız yeri Wadi Rum’dayken ayarlamıştık. Siz de konaklama yapacağınız yeri önceden ayarlarsanız eğer Petra Vadisi Girişi ile oteliniz arasında ücretsiz shuttle da kullanabilirsiniz.

Petra Valentine Inn Hostel

Kaldığımız hostelde aynı zamanda özel odalar da bulunmakta. Özellikle de akşam yemeğimiz mükemmeldi. Biz konaklama, kahvaltı, akşam yemeği ve shuttle için kişi başı 15 dinara anlaştık. Çevre yerlere göre anlaştığımız fiyatın çok iyi olduğunu söyleyebilirim. Pazarlık sonucu 21 dinardan düşülmüş fiyattır.

 

IMG_3238

Valentine Inn Akşam Yemeği Sofrası

Petra’dan Amman’a Yolculuk

Petra’dan Amman’a giden otobüsleri de bir gece önceden otel ya da hostelinizin resepsiyonundan rezerve edebilirsiniz. Normalde 7 dinara giden otobüslerde pazarlık payı da mevcut.

Amman

Doğrusunu söylemek gerekirse Amman’da çok gezdik diyemem. Amman’a gelene kadar her gün en az 25 kilometre yol yürümüş olmamız, sıcaklığın 50 dereceyi bulması ve genellikle az uyumamızdan ötürü Amman’da biraz dinlenmek istedik diyebiliriz.

Zaten Wadi Rum, Akabe ve Petra’ya göre daha az gezilecek yeri olan bir başkent burası. Şehir geçmişi çok eski olsa da daha önceden gördüğümüz diğer Ürdün şehirlerine göre çok daha sıradan geliyor bize.

Amman Roman Theatre

Amman’da gezilecek yerlerin başında;

Amman Roma Tiyatrosu

Amman Kalesi ve Kalesindeki Müze

Gece Vakti de Rainbow Street gelmekte. Kısacası Amman’a bir gün ayrımanız bizce yeterli olacaktır.

 

Biz yukarıda bahsettiğimiz yerlere bir gün ayırıp ikinci gün de başka bir tarihi şehir olan Jerash’a günübirlik gittik. Eski bir Roma şehri olan Jerash Antik Kentine giriş de 10 dinar. Yaklaşık 2-3 saat içinde gezebileceğiniz bir açık hava müzesidir.

 

 

 

ÜRDÜN İÇİ ULAŞIM

Jett Otobüsleriyle şehirler arası yolcukular en konforlu olanlarıdır. Ancak gideceğiniz destinasyona yoksa illaki normal minibüslerle de ulaşım sağlayabilirsiniz. Zaten ülke baştan başa maksimum 6-7 saat.

Ürdün’de Aklımda Kalanlar

Trafik – Benzin – Ulaşım

Ürdün’de genel olarak insanlar trafik kurallarına uyuyor dersem yalan olur. Şehirler arası yollarda sırf yolu kısaltmak için ters yönden giren bir kaç araba bile gördüm. Yaya geçidine de büyük oranla uymasalar da trafik ışıklarına genel olarak uyuyorlar. Bir diğer dikkatimi çeken husus da hız limitini çok aşmamış olmalarıydı. Araçlara konulan vergi onlarda da yüksek olduğu için araba fiyatları gayet yüksek. Ancak tabi bir Arap Yarımadası ülkesi olan Ürdün’de de benzin çok ucuz.

 

Camiler – Ezan

Yaşayan nüfusa göre yeterinden daha fazla cami olsa bile camilerin Türkiye’deki camilere göre daha estetikten uzak camiler olduğunu söylemek istiyorum. Hatta Türkiye’deki ezan kültürü da çok daha özenli bir şekilde devam ediyor.

“Ben Türküm” Diyince İlk Akıllarına Gelen Şey…

Kurtlar Vadisi izlemediğim ve sevmediğim için artık bıkma noktasına gelsem de belli etmedim ama herkes bize Murat Alemdar demeye başlıyordu. Polat Alemdar’ın Ürdün televizyon kanallarında Murat olarak aktarılmasının nedeni Arapça’da “P” harfinin olmamasıymış. Bir diğer isim ise tabii ki de Recep Tayyip Erdoğan… Kendisi de eski cumhurbaşkanı Abdullah Gül takip ediyor.

Yorum yazmak için tıklayın!

You must be logged in to post a comment Login

Leave a Reply

Çok Popüler!

Yukarı